Điện mặt trời mái nhà: 'Mở' nhưng chưa đủ

Nới tỷ lệ bán điện dư, mở rộng đối tượng được bán...

Chính phủ vừa ban hành Nghị định 243/2026 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 57 và Nghị định 58 về phát triển điện năng lượng tái tạo và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Một trong những thay đổi quan trọng nhất trong nghị định mới là lần đầu tiên có quy định rõ về cơ chế mua bán phần điện dư từ hệ thống điện mặt trời mái nhà thay vì chỉ khuyến khích điện mặt trời tự sản tự sử dụng. Bên cạnh đó, sản lượng điện dư được mua bán theo thỏa thuận, tối đa 50% sản lượng phát ra của hệ thống năng lượng mặt trời mái nhà. Đặc biệt, đến hết ngày 31.12.2030, trong trường hợp lưới điện còn khả năng tiếp nhận, hai bên có thể thỏa thuận mua vượt mức 50%.

Bên cạnh việc mở rộng cơ chế bán điện, Nghị định 243 cũng bổ sung nguyên tắc xác định giá mua điện dư. Theo đó, giá mua được tính trên cơ sở giá điện năng thị trường điện bình quân của năm trước liền kề nhưng không vượt quá khung giá phát điện mặt trời do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Quy định này tạo cơ sở pháp lý minh bạch hơn cho việc thanh toán, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa bên bán và bên mua điện. Trong trường hợp mức giá này cao hơn giá trần của khung giá phát điện đối với điện mặt trời mặt đất không có hệ thống lưu trữ theo từng miền, giá mua điện sẽ áp dụng theo mức giá tối đa của khung giá phát điện tương ứng. Quy định này nhằm bảo đảm cơ chế thị trường nhưng vẫn kiểm soát được chi phí mua điện và tránh tạo áp lực lên hệ thống điện.

Ảnh: Nguyên Nga

Ngoài ra, Nghị định sửa đổi mới cũng bổ sung nhiều quy định chưa có trong 2 nghị định cũ. Cụ thể, với khu vực miền núi và hải đảo, không giới hạn tỷ lệ bán điện dư đối với khu vực chưa được cấp điện từ hệ thống điện quốc gia; bổ sung rõ các nhóm được bán điện dư như hộ gia đình, công trình công, hệ thống hạ áp, miền núi - hải đảo, các dự án phù hợp quy hoạch điện; công nhận cả sản lượng điện phát ra từ hệ thống lưu trữ (BLESS) được sạc từ điện mặt trời mái nhà là điện dư và được mua bán.

Về phương thức thanh toán, Nghị định 243 cũng quy định rõ nếu sản lượng điện thực tế phát lên lưới lớn hơn sản lượng đã thỏa thuận, bên mua chỉ thanh toán theo mức sản lượng trong hợp đồng. Ngược lại, nếu sản lượng thực tế thấp hơn, việc thanh toán sẽ căn cứ vào sản lượng điện thực tế được đo đếm tại công tơ. Quy định này giúp minh bạch hóa việc thanh toán và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho các hợp đồng mua bán điện.

Nghị định có hiệu lực từ ngày ký 26.6.2026. Với những điểm mới đáng chú ý nói trên, có thể nói Nghị định 243 là bước điều chỉnh quan trọng, giúp các dự án điện mặt trời mái nhà có thể tối ưu hiệu quả đầu tư thay vì chỉ phục vụ mục đích tự tiêu thụ. Đặc biệt, nếu được bán điện dư lên lưới nhiều hơn, giúp rút ngắn thời gian hoàn vốn, giảm lãng phí điện tái tạo vào buổi trưa sẽ tạo động lực cho hộ gia đình, doanh nghiệp đầu tư điện mặt trời.

Ảnh: Nhật Thịnh

Cần mở rộng đối tượng tham gia cơ chế DPPA

Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), nhận xét: Nghị định 243 có nhiều quy định rõ hơn, chẳng hạn chính thức công nhận việc làm điện mặt trời tự sử dụng, dư là bán được, mức cao nhất là 50% hay mở rộng đối tượng và phạm vi áp dụng. Điện mặt trời có pin lưu trữ nếu dư cũng có thể bán... Tuy nhiên chưa có cơ chế giá mua điện rõ ràng. Hiện Nghị định chỉ quy định giá mua điện dư do các bên thỏa thuận, nhưng không quy định mức giá trần, hay công thức tính, cơ chế để Tập đoàn Điện lực VN mua điện này thế nào, thời hạn hợp đồng ra sao...

"Cần có cơ chế giá đủ hấp dẫn để người dân và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, thay vì chỉ cho phép phát điện lên lưới. Nghị định mới chưa giải quyết được vấn đề này, vì giá vẫn do các bên thỏa thuận, chưa có công thức hoặc khung giá", TS Ngô Đức Lâm nói.

Một số ý kiến khác cho rằng mức 50% vẫn rất thấp, bởi nhiều doanh nghiệp sản xuất có nhu cầu lắp hệ thống lớn để tận dụng toàn bộ mái nhà. Nếu ban ngày nghỉ sản xuất, hoặc sản xuất không liên tục thì lượng điện dư rất lớn. Một nhà đầu tư điện mặt trời tại tỉnh Lâm Đồng nói thẳng nếu giới hạn 50% thì nhà đầu tư phải giảm quy mô đầu tư, hoặc chấp nhận cắt giảm điện phát. Ngay cả khi được phép bán điện, Nghị định vẫn quy định việc mua điện phải phụ thuộc khả năng tiếp nhận của lưới, phương thức vận hành hệ thống điện. Vậy nếu khu vực lưới không có khả năng tiếp nhận thì không thể bán lên được 50%. Điều này khiến nhiều nhà đầu tư lo ngại quyền bán điện trên thực tế vẫn có thể bị hạn chế.

Có chung quan điểm, chuyên gia năng lượng Nguyễn Quốc Việt, Tổng giám đốc Công ty CP Vinasol, đánh giá quy định cho phép bán tối đa lên đến 50% cho thấy nhà nước đang tích cực mở rộng cơ chế để khuyến khích lắp đặt năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải có ngay hướng dẫn để người đầu tư sớm được ký hợp đồng bán điện lên lưới. Bởi kể từ khi Nghị định 58 ra đời đến nay, dường như chưa có đơn vị nào ký được hợp đồng mua bán điện trực tiếp, ngoại trừ nhà máy của Samsung ở Thái Nguyên. Còn lại tất cả các dự án điện mặt trời dường như đang sử dụng hình thức bám tải là chính. Điều này gây thiệt hại rất lớn cho nhà đầu tư vì bị bóp công suất, hiệu quả sử dụng theo hình thức bám tải thường có thể tổn thất hơn 50% so với hiệu quả thực tế. Bên cạnh đó, bán điện theo giá điện bình quân thực ra rất thấp, không thể hấp dẫn để đầu tư.

"Phải có quy định giá bán điện theo khung giờ cao điểm, thấp điểm nhằm khuyến khích người dân đầu tư điện mặt trời có pin lưu trữ nhiều hơn để bổ sung nguồn cho lưới điện", ông Nguyễn Quốc Việt lưu ý.